Ten artykuł dotyczy skał metamorficznych. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Łupek - pojęcie opisujące grupę skał, wykazujących dobrą łupkowatość (złupkowacenie). Najczęściej określenie to dotyczy skał metamorficznych (łupek metamorficzny lub też łupek krystaliczny), lecz jest także powszechnie stosowane do skał osadowych o podobnym wyglądzie (łupek osadowy).
Jest to skała o zróżnicowanym składzie i o charakterystycznej teksturze łupkowej.

edytuj Łupki metamorficzne

Powstają zasadniczo w płytszych strefach metamorfizmu. Zwykle przeważa w nich jeden składnik, który nadaje danemu rodzajowi łupka swoje charakterystyczne cechy.

edytuj Wybrane rodzaje łupków metamorficznych

Zasugerowano, aby poniższe sekcje zintegrować z istniejącymi artykułami szczegółowymi. (dyskusja)

edytuj Łupek krystaliczny

Łupek krystaliczny - przeobrażone skały osadowe (ziarna kwarcu, węglanów i in.) bogate w substancje węgliste i bitumiczne, dobrze zaznaczone. Łupki krystaliczne stanowią obszerną grupę skał metamorficznych powstających w płytkich strefach metamorfizmu, o różnym składzie mineralnym i wyraźnie zaznaczonej teksturze łupkowej. Mają doskonałą łupkowatość, czyli podzielność płasko-równoległą, wzdłuż której dzielą się na cienkie kolumny o grubości 1-10 mm albo też cienkie kolumny „ołówkowe” wyznaczające linijność. Według definicji opartej na składzie mineralogicznym łupek krystaliczny nazywa się skałą złożoną ze skaleni (do 20%), kwarcu (do 80%), węglanów (do 50%), a przede wszystkim łyszczyków, amfiboli, epidotu. Częstokroć w ich składzie dominuje jeden minerał, decydujący o ich właściwościach i nadający im nazwę, np. łupek grafitowy, serycytowy, talkowy, chlorytowy, mikowy i inne. Właściwości pochodzące od dominującego składnika są jednak często maskowane przez obecność innych minerałów, np. kwarcu.

Pojęcie łupek krystaliczny jest niekiedy utożsamiane szerzej, ze wszystkimi łupkami metamorficznymi ogółem.

edytuj Łupek ogniotrwały

Łupki ogniotrwałe - łupki krystaliczne, kaolinitowe skały nieplastyczne (tonstein) pochodzenia metamorficznego, w których dominującym minerałem jest kaolinit. Powstały w górnym karbonie w czasie orogenezy waryscyjskiej. Łupki ogniotrwałe występują jako przerosty w pokładach węgla kamiennego lub w ich sąsiedztwie.

Zastosowanie:

• materiał ogniotrwały

W Polsce występują:

• na Dolnym Śląsku w okolicach Nowej Rudy.
• w niektórych kopalniach Górnośląskiego Zagłębia Węglowego

edytuj Łupek kwarcowy

Łupek kwarcowy – skała metamorficzna o wyraźnie zaznaczonej laminacji, złożona głównie z drobnych blastów kwarcu, innymi składnikami skały są drobno wykształcone łyszczyki oraz nielicznie występują chloryty. Skała twarda i odporna na wietrzenie. W masywach zbudowanych ze skał metamorficznych często skałki są zbudowane z łupków kwarcowych.

edytuj Łupek serycytowy

Łupek serycytowy (metaiłowiec, metamułowiec) - powstaje z niewielkiego przeobrażenia łupka ilastego bądź mułowca w warunkach niskich temperatur (200–400°C), jest bliski łupkom osadowym.

edytuj Łupek łyszczykowy

Łupek łyszczykowy - skała metamorficzna w skład której wchodzą przede wszystkim kwarc, skalenie i łyszczyki. Skalenie są zwykle reprezentowane przez plagioklazy, najczęściej albit lub oligoklaz. Łyszczyki to przede wszystkim muskowit, rzadziej biotyt lub oba razem. Podrzędnie, w zmiennych ilościach mogą występować: chloryt, chlorytoid, staurolit, granat, sylimanit, czasami epidot lub kalcyt i in. Minerały akcesoryczne to turmalin, cyrkon, apatyt, monacyt. Łupki łyszczykowe cechują się wyraźną foliacją. Często są zafałdowane. Pospolite są w nich żyłki i soczewki kwarcowe, często zafałdowane. Mają barwy szare, ciemnoszare, czasem zielonkawe, zwykle ze srebrzystym połyskiem. Minerały poboczne mogą tworzyć charakterystyczne guzki na powierzchniach foliacji.

Występują w starych masywach metamorficznych. W Polsce w Tatrach Zachodnich i Sudetach (Góry Izerskie, Pogórze Izerskie, Karkonosze, Rudawy Janowickie, Góry Sowie, Góry Orlickie, Góry Bystrzyckie, Kotlina Kłodzka, Masyw Śnieżnika, Góry Bialskie, Góry Złote, Jesioniki, Góry Opawskie, Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie). Wykorzystywane były w lokalnym budownictwie, obecnie używane przy urządzaniu ogrodów.

edytuj Łupek grafitowy

Łupki grafitowe - łupki metamorficzne, głównie łupki kwarcowe, zawierające duże ilości grafitu.

edytuj Łupki osadowe

edytuj Wybrane rodzaje łupków osadowych

edytuj Łupki bitumiczne

Są bogate w bituminy. Najczęściej mają barwę czarną lub ciemnoszarą.

edytuj Łupki palne

Ogólna zbiorcza nazwa łupków bitumicznych, powstała ze względu na ich właściwości - zawierają dużo związków palnych.

edytuj Łupki ilaste

Skały ilaste, jedne z najczęściej występujących łupków.

edytuj Łupki miedzionośne

Łupki zawierające minerały rudy miedzi

edytuj Łupki mułowe

Powstające z mułu wskutek diagenezy.

edytuj Bibliografia

Wacław Ryka, Anna Maliszewska, Słownik Petrograficzny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1991 (wyd. II popr. i uzup.), ISBN 83-220-0406-0